zandpoort_web.jpg

Ontploffing van de Zandpoort

Jan Verhuyck, Ontploffing van de Zandpoort in 1546

Olieverf op doek, 1680-81, (inv. nr. S0227)

 

Op 7 augustus 1546 sloeg tussen 10 en 11 uur in de avond de bliksem in in het kruitmagazijn van de Zandpoort. Door de enorme explosie die hierop volgde, werd een groot deel van de stad verwoest en kwamen tal van inwoners om het leven. De ontploffing werd door hervormingsgezinde verslaggevers, vooral in het buitenland, gezien als straf van God, omdat de stad trouw bleef aan de katholieke kerk.

 

Ontploffing Zandpoort

 

In de eerste helft van de zestiende eeuw werd door de legers van keizer Karel vrijwel voortdurend oorlog gevoerd. In het westen was François I (1494-1547) zonder enige twijfel Karels grootste tegenstrever. Beiden betwistten de alleenheerschappij over Italië, een strijd waarin Filips II, die Karel V inmiddels had opgevolgd, uiteindelijk aan het langste eind zou trekken. Bij de vrede van Cateau-Cambrésis in 1559 belandde Italië namelijk definitief onder de Habsburgse invloedssfeer en moest Frankrijk zijn claims op het schiereiland opgeven. Op zijn beurt was François I opgevolgd door Henri II (1515-1559). In beide landen was de nood om tegen het opkomende protestantisme ten strijde te trekken een bijkomende reden geweest om elkaars krachten niet langer over de grenzen uit te putten.

 

TapijtEen tweede dreiging kwam uit het Oosten. De Ottomaanse sultan Süleyman I (1494-1566) had zijn vizier op het westen gericht. In de jaren 1520 rukten zijn legers via de Balkan op in de richting van het Habsburgse rijk en veroverden in 1526 Hongarije. Tussen 1529 en 1532 werd Wenen enkele keren belegerd, maar zonder resultaat. Meer succes boekte de sultan in Noord-Afrika, maar in 1535 leek ook daar een eind aan te komen toen de vloot van de keizer de schepen van Süleyman bij Tunis een verpletterende nederlaag bezorgde. Een wandtapijt (zie foto) in de stedelijke collectie, gemaakt door Willem De Pannemaekere naar een karton van Jan Cornelis Vermeyen, herinnert aan deze slag. Uiteindelijk zou noordelijk Afrika toch onder een Ottomaanse invloedssfeer blijven, ondanks incidentele overwinningen van West-Europese heersers, zoals de slag bij Lepanto in 1571.

 

steenDe dreiging vanuit Frankrijk in noordelijke richting werd in de jaren 1540 steeds sterker. Daarom gaf Karel V zijn zus Maria van Hongarije, landvoogdes van de Nederlanden, de opdracht om versterkte vestingen te laten bouwen in het grensgebied. In het voorjaar van 1546 legde zij haar broer de eerste plannen voor van een fortificatie bij Pont à Fresne in de huidige provincie Namen. Het fort zou naar haar genoemd worden: Mariembourg. Hoe groot de noodzaak was om bastions te bouwen, met de mogelijkheid om er oorlogstuig en buskruit op te slaan die niet in de onmiddellijke nabijheid lagen van grote steden, bleek nog in datzelfde jaar toen in Mechelen de Zandpoort ontplofte. Bij die ramp werd een groot deel van de stad verwoest, kwamen er ongeveer 200 mensen om het leven en werden er zo’n 600-tal gewond. Eén van de stenen van de poort, die honderden meters de stad in waren geslingerd, wordt nog steeds bewaard in het Hof van Busleyden. De steen (zie foto) draagt als opschrift:  "in avgvsto de 7 dach dor spoeders kracht syn dese stenen hier binnen bracht an° 1546".

Het nieuws verspreidde zich snel over Europa. Sommige pamflettisten, vooral Duitse aanhangers van de hervorming, herkenden in de ontploffing de bestraffende vinger van God.

 


 

 

Meer lezen?

DELAFAILLE, F. Ontploffing van de Zandpoort te Mechelen ten jare 1546, Mechelen, 1864.

FONCKE, R., “Vlugschriften van den tijd over het springen van de Mechelse Zandpoort”, in: Handelingen van de Koninklijke Kring voor Oudheidkunde, Letteren en Kunst van Mechelen 37 (1932), blz. 5-28.

INSTALLE, H., “Verwoesting en wederopbouw te Mechelen in de zestiende eeuw”, in: Verwoesting en wederopbouw van steden van de middeleeuwen tot heden, 18e Internationaal Colloquium, Brussel: Gemeentekrediet van Belgie, 1999, blz. 155-184.

KOCKEN, M., “De Zandpoort”, in: H. Installé et al., Historische Stedenatlas van België: Mechelen II, Mechelen, 1997 (Handelingen van de Koninklijke Kring voor Oudheidkunde, Letteren en Kunst van Mechelen 100 [1996] II), blz. 198-199.