mech_mus_s0608_im_klein.jpg

Het beleg van Neuss

Adriaen Van den Houte, Het kamp van Karel de Stoute bij de belegering van Neuss in 1475

Olieverf op doek, 1562 (inv. nr. S0608)

 

In 1474-1475 vond de belegering van het Rijnstadje Neuss door Karel de Stoute plaats. Mechelen leverde schutters en voetknechten die aan de zijde van de Bourgondische hertog heldhaftig ten strijde trokken. Bijna een eeuw later zal het Mechelse stadsbestuur een schilderij van het langdurige beleg bestellen. Of hoe een stad die stilaan haar positie en invloed zag wegglijden, haar verleden groots wilde blijven herinneren.

 

 

De regeerperiode van Karel de Stoute (1467-1477) was sterk militair gekleurd. De laatste vier jaren van zijn kortstondig bewind waren een aaneenschakeling van militaire acties: de verovering van Gelre (1473), de belegering van Neuss (1474-75), de verovering van Lotharingen (1475) en tenslotte de Zwitserse veldtochten (1476). De verovering van Neuss kan gezien worden als een poging om nog meer invloed te verwerven in het Heilige Roomse Rijk, met als doel het verkrijgen van een koningstitel. De belegering van het stadje sleepte elf maanden aan en bleef uiteindelijk zonder succes.

Bij het beleg van Neuss waren er zestig voet- of kruisboogschutters van de Mechelse Sint-Jorisgilde, dertig handboogschutters van de Sint-Sebastiaansgilde en een aantal voetknechten aanwezig. Verder blijkt uit de stadsrekeningen dat het stadsbestuur zorgde voor tenten, een grote ton om de pijlen in te vervoeren, 125 groene hoeden en honderden meters groen laken voor de kledij. De Mechelse schutters waren niet de enige stedelijke delegatie bij het beleg van Neuss: het legertje maakte een relatief klein aandeel uit van de ongeveer 4.000 schutters die voor Karel de Stoute vochten. Toch vielen de Mechelaars op: als gevolg van hun moed verleende de hertog aan Mechelse handelaars tolvrijstelling in al zijn landen (met uitzondering van het kuststadje Grevelingen). We weten dat van de zestig kruisboogschutters die aan de tocht hadden deelgenomen er 38 te Neuss sneuvelden. Een afschrift van de originele gedenkplaat met de namen van de gesneuvelde schutters wordt op het Stadsarchief van Mechelen bewaard.

In 1562 werd een schilderij ontworpen om in het stadhuis te hangen ter herinnering aan de roemrijke daden van de Mechelse schuttersgilden. Neuss is centraal op het schilderij afgebeeld, met achteraan drie eilanden die de sterk ommuurde stad aan de zijde van de Rijn beschermden. Vooraan zien we het tentenkamp van de belegeraars. 

Op de legertenten staan namen vermeld van steden die manschappen leverden en ook instonden voor de levering van de voornaamste onderdelen van het kamp. Op een van de tenten staat het monogram van schilder Adriaen Van den Houte (A.AAA. V.H.). Opvallend zijn de drie rood-geel gestreepte tenten van de Mechelse schutters, die in groene uniformen gehuld zijn. De Brusselaars – de directe buren van de Mechelaars – zijn niet toevallig gesneuveld en met slechts één tent afgebeeld, terwijl de Mechelse helden de vijanden op de muren van Neuss uitschakelen.

 

Beleg van Neuss

 

Een kopie van het schilderij zal niet lang op zich laten wachten: Musea & Erfgoed Mechelen bezit een tweede schilderij van jongere datum waarop het beleg van Neuss op een gelijkaardige manier wordt uitgebeeld (inv. nr. S0609). De namen op de tenten zijn min of meer dezelfde als bij Van den Houte, maar zijn soms anders geschikt. Op het schilderij staat het volgende opschrift:

 

Int jaer veertien hondert vijf en seventich voor die stede

van Nuijsen daer hertoch Karel had leger gheslaghen

deur den ghetrouwen dienst die de stadt Mechelen hem dede

soo van gelde huerlingen en vroom volck van wapenen mede

gaf hij haer privilegie nae sijn edel behaghen

haer poorters sijn tol vrij ten eeuwighen daghen

 

Het korte tekstje verwijst naar de beloning die de hertog aan de stad Mechelen gaf voor de trouwe dienst in zijn leger.

Ook de Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België bezitten een schilderij van het beleg van Neuss dat sterk verwant is aan de twee werken uit de collectie van Musea & Erfgoed Mechelen. Ook deze kopie (?) getuigt van een levendige aandacht in de tweede helft van de zestiende eeuw voor dit laatmiddeleeuwse conflict.

Houdt de opdracht voor het originele schilderij in 1562 verband met de opening in 1561 van het kanaal Brussel-Willebroek? Dit kanaal betekende immers voor Mechelen het tragische einde van eeuwen van welstand, vergaard door de lucratieve stapelrechten op haver, zout en vis. Wel zeker is dat Mechelen, na het overlijden van Karel de Stoute en later Margareta van Oostenrijk, haar unieke positie als hoofd- en hofstad van de Bourgondische Nederlanden verloor. Margareta’s opvolgster Maria van Hongarije verplaatste immers het hof naar Brussel. De ontploffing van de Zandpoort in 1546 luidde het einde in van een gouden tijdperk. Riep het schilderij van Van den Houte de herinnering op aan de Bourgondische hertog toen Mechelen onder hem één van de glorierijkste perioden uit haar verleden beleefde?

 


 

Meer lezen?

 

CAERS, B., ‘‘In fide constans’? Politiek van herinnering in het Mechelse stadsbestuur’, De Zeventiende Eeuw, 29 (2013), 228-246.

DECUYPER, P., De Bourgondische artillerie onder Karel de Stoute (1465-1477), Onuitgegeven licentiaatsverhandeling, Universiteit Gent, Faculteit Letteren en Wijsbegeerte, 2007.

LAENEN, J., Geschiedenis van Mechelen tot op ’t einde der Middeleeuwen, Mechelen: W. Godenne, 1926.

VAN DEN STEENE, W., ‘De deelneming van de Mechelse schutters aan het beleg van

Neuss (1474-1475). Een erelijst van teruggekeerde gildebroeders van St. Sebastiaan’, Taxandria,

57 (1985), 185-197.

VON SEGGERN, H., ‘De deelname van Leiden aan de belegering van Neuss, 1474-1475’, Leids Jaarboekje, 101 (2009), 24-40.